Munduko historiako ekonomia-epai-akatsen Top 20
Munduko ekonomiaren historia une batzuek markatu dute, non une horretan logikoak ziruditen erabakiak katastrofikoak izan baitira. Hona hemen 20 ekonomia-epai-akats handienen azterketa, burbuila espekulatiboetatik hasi eta gobernu-politika akastunetaraino.
1. Tulipanen Mania (Herbehereak, 1637)
Historiako lehen burbuila espekulatibo handia. Inbertitzaileek etxe baten prezioa ordaintzera iritsi ziren tulipan-erraboil bakar baten truke. Epai-akatsa izan zen urritasuna balio intrintsekoarekin nahastea, eta horrek milaka familia hondatu zituen kolapso bat ekarri zuen.
2. Mississippi Eskema (Frantzia, 1720)
John Law-ek Frantzia konbentzitu zuen Louisianako aberastasunek (garai hartan ez zeudenak) babestutako paperezko dirua jaulkitzeko. Akatsa izan zen diru-masa hedatzea aktibo errealik gabe, eta horrek hiperinflazioa eta estatu-porrota ekarri zituen.
3. "Hegoaldeko Itsasoa" Burbuila (Britainia Handia, 1720)
Hegoaldeko Itsasoetako Konpainiak Ingalaterrako zor publikoa hartu zuen bere gain, Hego Amerikarekin merkataritza-monopolioaren truke. Konpainiak irabazi-asmo handiko jarduera errealik ez bazuen ere, akzioek gora egin zuten. Akatsa: konexio politikoetan oinarritutako espekulazioa, ez merkataritza-irabazietan.
4. Urre-Estandarraren Mantentzea Depresio Handian (1929)
Likidezia injektatu beharrean, banku zentralek txorrota itxi zuten urrearekiko bihurgarritasuna defendatzeko. Diru-zurruntasun horrek ohiko atzeraldi bat hamarkada bateko krisi global bihurtu zuen.
5. Smoot-Hawley Tarifa Legea (AEB, 1930)
Ameriketako nekazariak babesteko, AEBek aduana-tasak errekor-mailara igo zituzten. Emaitza merkataritza-gerra global bat izan zen, nazioarteko merkataritza %66 jaitsi zuena. Akatsa: protekzionismo oldarkorra elkarri lotutako ekonomia global batean.
6. Weimar Errepublikako Hiperinflazioa (Alemania, 1923)
Gobernuak dirua inprimatzea erabaki zuen gerra-konponketak eta greban zeuden langileen soldatak ordaintzeko. Epai-akatsa: ustea, zor errealak moneta debaluatuz konpon daitezkeela, klase ertaineko aurrezkiak erabat suntsituz.
7. Aurrerako Salto Handia (Txina, 1958-1962)
Mao Zedongek kolektibizazioa eta landa-industrializazioa gauetik goizera behartu zituen. Oinarrizko lege ekonomikoak eta pizgarri indibidualak alde batera uzteak historiako gosete handiena ekarri zuen. Akatsa: planifikazio zentralizatu utopikoa vs. nekazaritza-errealitatea.
8. 1973ko Petrolioaren Krisia
Mendebaldeak Ekialde Hurbileko petrolio merkearekiko zuen erabateko mendekotasuna OPECk arma politiko gisa ustiatu zuen. Akatsa: energia-dibertsifikazio falta eta hornidura-kateetako arrisku geopolitikoak alde batera uztea.
9. Asteazken Beltza (Britainia Handia, 1992)
Britainiar gobernuak artifizialki mantentzen saiatu zen libera esterlina truke-korridore finko batean marka alemaniarrarekiko. George Sorosek liberaren aurka apustu egin zuen, eta gobernuak milioiak galdu zituen merkatua gainditzen saiatuz. Akatsa: truke-tasa irrealista baten defentsa.
10. Dot-com Burbuila (Globala, 2000)
Inbertitzaileek milioiak ponpatu zituzten irabazi-planik ez zuten interneteko enpresetan, bisitari kopuruan ("eyeballs") soilik oinarrituz. Akatsa: finantza-metrika tradizionalak alde batera uztea "ekonomia berriaren" alde.
11. Subprime Kreditu Krisia (AEB, 2008)
Bankuek hipoteka-maileguak eman zizkieten ordaintzeko gaitasunik ez zuten pertsonei, zor horiek "seguru" gisa etiketaturiko finantza-produktu konplexuetan paketatuz. Akatsa: arrisku sistemikoa gutxiestea eta arrisku-eredu matematikoetan itsu-itsuan fidatzea.
12. Japoniako "Hamarkada Galdua" (90eko hamarkada)
Higiezinen burbuilaren eztandaren ondoren, Japoniako agintariek zalantza izan zuten banku-sistema "kreditu txarretatik" garbitzeko. Akatsa: "zonbi" enpresak bizirik mantentzea, eta horrek 30 urteko geldialdi ekonomikoa ekarri zuen.
13. Baliabideen Madarikazioa (Venezuela, gaur egun)
Venezuelak, munduko petrolio-erreserba handienak izanik, ekonomia dibertsifikatzen huts egin zuen. Petrolioaren prezioarekiko erabateko mendekotasunak eta politika sozialista porrot egindakoek kolapsoa ekarri zuten. Akatsa: oinarrizko printzipio makroekonomikoak alde batera uztea.
14. Prezioen Finkapena (SESB, 1922-1991)
Sobietar sistemak prezioak administratiboki ezarri zituen, eskaria eta eskaintza alde batera utzita. Emaitza eskasia kronikoa eta baliabideen esleipen ez-eraginkorra izan zen. Akatsa: merkatuaren mekanismo naturalak ezabatzen saiatzea.
15. "Bonuen" bidezko Pribatizazioa (Errusia, 90eko hamarkada)
Errusia merkatu-ekonomia bihurtzeko saiakerak oligarkei estatuaren aktiboak ezergatik bereganatzea ahalbidetu zien. Akatsa: pribatizazio masiboaren aurretik lege-esparru sendo baten falta.
16. Euroaren Adopzioa Batasun Fiskalik gabe (Grezia, 2009ko krisia)
Grezia eurogunean sartu zen ekonomia lehiakorrik izan gabe, itzuli ezin zituen mailegu merkeez baliatuz. Akatsa: diru-integrazioa benetako integrazio fiskal eta ekonomikorik gabe.
17. "Haur Bakar Baten" Politika (Txina, 1979-2015)
Biztanleriaren hazkundea moteldu bazuen ere, epe luzerako hondamendi demografikoa sortu zuen (biztanleria zahartua, lan-eskasia). Akatsa: demografian esku-hartze bortitza, epe luzerako ondorio ekonomikoak aurreikusi gabe.
18. Britainia Handiko Urrearen Salmenta (Gordon Brown, 1999-2002)
Britainia Handiak urre-erreserben erdia baino gehiago saldu zuen historiako prezio minimoan. Urreak gero 5 aldiz gora egin zuen. Akatsa: timing katastrofikoa eta asmoen seinaleztapena merkatuari.
19. Zimbabueko Esperimentu Ekonomikoa (2000ko hamarkada)
Zuriak jabetzako baserri produktiboen desjabetzeak nekazaritzaren kolapsoa eta ehuneko milioika hiperinflazioa ekarri zituen. Akatsa: herrialdeko ekoizpen-oinarria suntsitzea arrazoi politikoengatik.
20. Kripto-Tulipanen Krisia? (Gaur egun - Eztabaida)
Ekonomista askok kriptomoneten eta NFTen hegazkortasuna tulipanen maniaren parean jartzen dute. Ikusteko dago iraultza bat den ala balioaren epai-akats historiko bat den. Balizko akatsa: aktibo digitalen gaineko espekulazio hutsa, erregulaziorik gabe.