Awọn 10 Ẹtan Ọpọlọ (Cognitive Biases) ti o npa awọn ipinnu rẹ run: Bawo ni lati ronu bi oluyanju imọ-ọgbọn (intelligence analyst)

Nínú àwùjọ ìfọ̀rọ̀wérọ̀, àṣìṣe ìdájọ́ kì í kan ìpàdánù owó nìkan, ṣùgbọ́n ó lè fa àwọn ìjákulẹ̀ ìlànà pàtàkì. Richards Heuer, ògbógi CIA àti òǹkọ̀wé iṣẹ́ ìpìlẹ̀ “Psychology of Intelligence Analysis”, ti fi hàn pé àwọn olùṣàyẹ̀wò kì í ṣe àṣìṣe nítorí àìsí ìfọ̀rọ̀wérọ̀, ṣùgbọ́n nítorí bí ọpọlọ ènìyàn ṣe ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn ìsọfúnni. Àwọn “ọ̀nà kúkúrú ọpọlọ” wọ̀nyí (awọn ẹtan) jẹ́ àwọn ọ̀nà ìdàgbàsókè tí, nínú àwọn àyíká tí ó díjú, ó máa ń fa àwọn ìyípadà ètò ti òtítọ́.

Láti lè ṣe àwọn ìpinnu tí ó tọ́ àti tí ó dájú, olùṣàyẹ̀wò gbọ́dọ̀ mọ̀ àti láti fagi lé àwọn aṣiṣe ọpọlọ ipilẹ mẹwa (10) wọ̀nyí:

• Ẹtan Ìmúdájú (Confirmation Bias): Ìtẹ̀síwájú àìmọ̀kan láti wá àti láti fìdí àwọn ìsọfúnni tí ó ṣe atilẹyin àbá-ọ̀rọ̀ tí ó ti wà tẹ́lẹ̀ múlẹ̀ nìkan, láìka àwọn ìsọfúnni tí ó tako rẹ̀ sí. Nínú àtúpalẹ̀, oògùn rẹ̀ ni wíwá àwọn ẹ̀rí tí ó sọ̀kalẹ̀ àbá-ọ̀rọ̀ tí ó fẹ́ràn.
• Àwòrán Nínú Digí (Mirror Imaging): Ọ̀kan nínú àwọn àṣìṣe tí ó léwu jùlọ nínú imọ-ọgbọn (intelligence). Ìròyìn pé “ẹlòmíràn” (alábàákẹ́gbẹ́, olùdíje, olùbánisọ̀rọ̀) rò, fi iyì sí, àti ṣe bí ìwọ. Èyí máa ń yọrí sí ìfojúsí tí kò tọ́ nípa ìhùwàsí ẹgbẹ́ òdìkejì.
• Ìdádúró (Anchoring): Ìdádúró tí kò bójú mu lórí ìsọfúnni àkọ́kọ́ tí a gbà (ìdádúró). Gbogbo àwọn ìdájọ́ tí ó tẹ̀lé e ni a ṣe àtúnṣe rẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ibi ìtọ́kasí ìbẹ̀rẹ̀ yìí, kódà bí ó bá jẹ́ aláìníláárí tàbí tí kò tọ́.
• Ìrọ̀rùn Ìwàláyé (Availability Heuristic): Ìṣirò ìṣeéṣe ìṣẹ̀lẹ̀ kan nípa gbígbẹ́kẹ̀lé ìrọ̀rùn tí a fi ń rántí àwọn àpẹẹrẹ tí ó jọra. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó burú tàbí tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣẹlẹ̀ (àpẹẹrẹ: àwọn ìjàmbá ọkọ̀ òfuurufú) dà bíi pé ó ṣeéṣe jù bí wọ́n ṣe jẹ́ nípa ìṣirò, tí ó ń yí ìṣirò ewu padà.
• Ẹtan Àwọn Olùlààyè (Survivorship Bias): Ìfọkànsí àkànṣe lórí àwọn ohun tí ó ti “kọjá” ìlànà yíyàn, láìka àwọn ìjákulẹ̀ tí a kò rí sí. Láti ṣe àtúpalẹ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ àṣeyọrí nìkan láti wá ìlànà àṣeyọrí jẹ́ àṣìṣe, nítorí pé ó kò àwọn ilé-iṣẹ́ tí ó ṣe ohun kan náà, ṣùgbọ́n tí wọ́n bankrupt.
• Àṣìṣe Ìnáwó Tí Kò Lè Yí Padà (Sunk Cost Fallacy): Ìtẹ̀síwájú ìṣe tí kò dára nìkan nítorí pé a ti na àwọn ohun èlò (àkókò, owó, ìsapá) tí a kò lè gbà padà. Nípa ọgbọ́n, ìpinnu gbọ́dọ̀ dá lórí àwọn ìnáwó àti àwọn ànfàní ọjọ́ iwájú nìkan.
• Ìrònú Ẹgbẹ́ (Groupthink): Ìtẹ̀síwájú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tí ó wà papọ̀ láti yẹra fún ìjà àti láti dé ìfọ̀kànbalẹ̀, nípa gbígbé àwọn èrò tí ó yàtọ̀ sílẹ̀. Èyí máa ń mú ìrònú líle koko kúrò nínú ẹnì kọ̀ọ̀kan, ó sì máa ń yọrí sí àwọn ìpinnu àjọṣe tí kò bójú mu.
• Ìpa Àwòrán Ìmọ́lẹ̀ (Halo Effect): Ìtẹ̀síwájú ìwà rere tàbí búburú ènìyàn kan (tàbí orísun ìsọfúnni) sí gbogbo àwọn ànímọ́ rẹ̀ mìíràn. Bí orísun kan bá jẹ́ alárinrin, a máa ń ṣe àṣìṣe láti kà á sí òtítọ́ pẹ̀lú.
• Ẹtan Aṣẹ (Authority Bias): Ìtẹ̀síwájú láti fún ìgbẹ́kẹ̀lé tí kò bójú mu sí èrò ènìyàn tí ó ga ní ipò, ní ìdíwọ́ fún àwọn ìsọfúnni tí ó dá lórí òtítọ́. Nínú imọ-ọgbọn (intelligence), “ìpele kì í rọ́pò ìjiyàn”.
• Ààyè Ojú Fífo (Blind Spot Bias): Agbára láti mọ àwọn ẹtan nínú ìrònú àwọn ẹlòmíràn, ṣùgbọ́n àìlè mọ̀ wọ́n nínú ìrònú ti ara ẹni. Ó jẹ́ ìdíwọ́ ìkẹyìn sí ọ̀nà ìdúróṣinṣin.

Ojutu Ilana: Láti dojú kọ àwọn àṣìṣe wọ̀nyí, àwọn olùṣàyẹ̀wò máa ń lo Itupalẹ Awọn Ipinnu Idije (ACH). Èyí túmọ̀ sí fífi gbogbo àwọn àbá-ọ̀rọ̀ tí ó ṣeéṣe sílẹ̀ àti yíyọ wọ́n kúrò nípa ètò lórí ìpìlẹ̀ ẹ̀rí, dípò yíyàn àbá-ọ̀rọ̀ kan ṣoṣo àti gbígbìyànjú láti fìdí rẹ̀ múlẹ̀.