10 ອະຄະຕິທາງດ້ານສະຕິປັນຍາທີ່ທຳລາຍການຕັດສິນໃຈຂອງທ່ານ: ວິທີຄິດແບບນັກວິເຄາະຂໍ້ມູນຂ່າວສານ

ໃນຊຸມຊົນຂໍ້ມູນຂ່າວສານ, ຄວາມຜິດພາດໃນການຕັດສິນໃຈບໍ່ພຽງແຕ່ນຳໄປສູ່ການສູນເສຍທາງດ້ານການເງິນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງສາມາດເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມລົ້ມເຫຼວທາງດ້ານຍຸດທະສາດທີ່ສຳຄັນອີກດ້ວຍ. Richards Heuer, ນັກຮົບເກົ່າ CIA ແລະ ຜູ້ຂຽນປຶ້ມພື້ນຖານ “Psychology of Intelligence Analysis”, ໄດ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່ານັກວິເຄາະບໍ່ໄດ້ຜິດພາດຍ້ອນການຂາດຂໍ້ມູນ, ແຕ່ຍ້ອນວິທີທີ່ຈິດໃຈຂອງມະນຸດປະມວນຜົນຂໍ້ມູນ. “ທາງລັດທາງຈິດໃຈ” (ອະຄະຕິ) ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນກົນໄກວິວັດທະນາການທີ່, ໃນສະພາບແວດລ້ອມທີ່ສັບສົນ, ສ້າງຄວາມບິດເບືອນຢ່າງເປັນລະບົບຂອງຄວາມເປັນຈິງ.

ເພື່ອຕັດສິນໃຈທີ່ຖືກຕ້ອງ ແລະ ມີຈຸດປະສົງ, ນັກວິເຄາະຕ້ອງກຳນົດ ແລະ ລົບລ້າງ 10 ຂໍ້ຜິດພາດທາງດ້ານສະຕິປັນຍາພື້ນຖານຕໍ່ໄປນີ້:

ອະຄະຕິການຢືນຢັນ (Confirmation Bias): ແນວໂນ້ມທີ່ບໍ່ຮູ້ຕົວໃນການຊອກຫາ ແລະ ຢືນຢັນສະເພາະຂໍ້ມູນທີ່ສະໜັບສະໜູນສົມມຸດຕິຖານທີ່ມີຢູ່ກ່ອນແລ້ວ, ໂດຍບໍ່ສົນໃຈຂໍ້ມູນທີ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ໃນການວິເຄາະ, ວິທີແກ້ໄຂຄືການຊອກຫາຫຼັກຖານທີ່ ປະຕິເສດ ທິດສະດີທີ່ມັກຢ່າງຫ້າວຫັນ.
ຮູບພາບໃນກະຈົກ (Mirror Imaging): ໜຶ່ງໃນຂໍ້ຜິດພາດທີ່ອັນຕະລາຍທີ່ສຸດໃນຂໍ້ມູນຂ່າວສານ. ການສົມມຸດວ່າ “ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ” (ຄູ່ຮ່ວມງານ, ຄູ່ແຂ່ງ, ຜູ້ສົນທະນາ) ຄິດ, ໃຫ້ຄຸນຄ່າ ແລະ ປະຕິບັດຄືກັນກັບທ່ານ. ນີ້ເຮັດໃຫ້ການຄາດຄະເນປະຕິກິລິຍາຂອງຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຜິດພາດ.
ການຍຶດຕິດ (Anchoring): ການຍຶດຕິດທີ່ບໍ່ສົມສ່ວນກັບຂໍ້ມູນທໍາອິດທີ່ໄດ້ຮັບ (ຈຸດຍຶດ). ການຕັດສິນໃຈຕໍ່ມາທັງໝົດແມ່ນຖືກປັບປ່ຽນຕາມຈຸດອ້າງອີງເບື້ອງຕົ້ນນີ້, ເຖິງແມ່ນວ່າມັນຈະບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງ ຫຼື ຜິດພາດກໍຕາມ.
ການຄາດຄະເນຕາມຄວາມພ້ອມ (Availability Heuristic): ການຄາດຄະເນຄວາມເປັນໄປໄດ້ຂອງເຫດການໂດຍອີງໃສ່ຄວາມງ່າຍໃນການຈື່ຈໍາຕົວຢ່າງທີ່ຄ້າຍຄືກັນ. ເຫດການທີ່ຮ້າຍແຮງ ຫຼື ເກີດຂຶ້ນບໍ່ດົນມານີ້ (ຕົວຢ່າງ: ອຸບັດຕິເຫດທາງອາກາດ) ເບິ່ງຄືວ່າມີໂອກາດເກີດຂຶ້ນຫຼາຍກວ່າທີ່ເປັນຕົວເລກສະຖິຕິ, ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ການປະເມີນຄວາມສ່ຽງບິດເບືອນ.
ອະຄະຕິຂອງຜູ້ລອດຊີວິດ (Survivorship Bias): ການສຸມໃສ່ສະເພາະອົງປະກອບທີ່ໄດ້ “ຜ່ານ” ຂະບວນການຄັດເລືອກ, ໂດຍບໍ່ສົນໃຈຄວາມລົ້ມເຫຼວທີ່ເບິ່ງບໍ່ເຫັນ. ການວິເຄາະສະເພາະບໍລິສັດທີ່ປະສົບຜົນສໍາເລັດເພື່ອຊອກຫາສູດສໍາລັບຄວາມສໍາເລັດແມ່ນຄວາມຜິດພາດ, ເພາະວ່າມັນບໍ່ສົນໃຈບໍລິສັດທີ່ໄດ້ເຮັດສິ່ງດຽວກັນ, ແຕ່ລົ້ມລະລາຍ.
ຄວາມຜິດພາດຂອງຕົ້ນທຶນທີ່ຈົມລົງ (Sunk Cost Fallacy): ການສືບຕໍ່ການກະທຳທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດພຽງແຕ່ຍ້ອນວ່າໄດ້ລົງທຶນຊັບພະຍາກອນ (ເວລາ, ເງິນ, ຄວາມພະຍາຍາມ) ທີ່ບໍ່ສາມາດເອົາຄືນໄດ້ແລ້ວ. ຕາມເຫດຜົນ, ການຕັດສິນໃຈຕ້ອງອີງໃສ່ຕົ້ນທຶນ ແລະ ຜົນປະໂຫຍດໃນອະນາຄົດຢ່າງເຂັ້ມງວດ.
ການຄິດແບບກຸ່ມ (Groupthink): ແນວໂນ້ມຂອງສະມາຊິກກຸ່ມທີ່ມີຄວາມສາມັກຄີກັນທີ່ຈະຫຼີກລ້ຽງຄວາມຂັດແຍ້ງ ແລະ ບັນລຸຄວາມເຫັນດີເຫັນພ້ອມ, ໂດຍການສະກັດກັ້ນຄວາມຄິດເຫັນທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ນີ້ເຮັດໃຫ້ການຄິດວິພາກວິຈານສ່ວນບຸກຄົນຖືກກຳຈັດ ແລະ ນຳໄປສູ່ການຕັດສິນໃຈລວມໝູ່ທີ່ບໍ່ມີເຫດຜົນ.
ຜົນກະທົບຮາໂລ (Halo Effect): ການຂະຫຍາຍຄຸນນະພາບໃນທາງບວກ ຫຼື ລົບຂອງບຸກຄົນ (ຫຼື ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ) ໄປສູ່ລັກສະນະອື່ນໆທັງໝົດຂອງລາວ. ຖ້າແຫຼ່ງຂໍ້ມູນມີຄວາມຊັດເຈນ, ພວກເຮົາກໍ່ມີແນວໂນ້ມທີ່ຈະຖືວ່າມັນເປັນຄວາມຈິງເຊັ່ນກັນ.
ອະຄະຕິທາງດ້ານອຳນາດ (Authority Bias): ແນວໂນ້ມທີ່ຈະໃຫ້ຄວາມໜ້າເຊື່ອຖືທີ່ບໍ່ສົມເຫດສົມຜົນຕໍ່ຄວາມຄິດເຫັນຂອງບຸກຄົນທີ່ມີຕຳແໜ່ງສູງກວ່າ, ໂດຍບໍ່ສົນໃຈຂໍ້ມູນຕົວຈິງ. ໃນຂໍ້ມູນຂ່າວສານ, “ຕຳແໜ່ງບໍ່ໄດ້ແທນທີ່ການໂຕ້ຖຽງ”.
ຈຸດບອດ (Blind Spot Bias): ຄວາມສາມາດໃນການກຳນົດອະຄະຕິໃນຄວາມຄິດຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ບໍ່ສາມາດຮັບຮູ້ມັນໃນຄວາມຄິດຂອງຕົນເອງ. ມັນແມ່ນອຸປະສັກສຸດທ້າຍຕໍ່ຄວາມເປັນກາງ.

ວິທີແກ້ໄຂທາງດ້ານວິທີການ: ເພື່ອຕ້ານກັບຂໍ້ຜິດພາດເຫຼົ່ານີ້, ນັກວິເຄາະໃຊ້ ການວິເຄາະສົມມຸດຕິຖານທີ່ແຂ່ງຂັນກັນ (ACH). ນີ້ກ່ຽວຂ້ອງກັບການລາຍຊື່ສົມມຸດຕິຖານທີ່ເປັນໄປໄດ້ທັງໝົດ ແລະ ການກຳຈັດພວກມັນຢ່າງເປັນລະບົບໂດຍອີງໃສ່ຫຼັກຖານ, ແທນທີ່ຈະເລືອກສົມມຸດຕິຖານດຽວ ແລະ ພະຍາຍາມຢືນຢັນມັນ.