သတိဝီရိယ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဗိသုကာ- ကူးပါကုဒ်နှင့် ပိုင်းခြားသိမြင်မှု၏ တာဝန်

---

၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီး ဂျက်ဖ် ကူးပါသည် Situational Awareness (အခြေအနေအလိုက် သတိပြုမိခြင်း) ၏ နိယာမများကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကာကွယ်မှုနှင့် နည်းဗျူဟာမြောက် စစ်ဆင်ရေးများအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စံနှုန်းဖြစ်လာသော စနစ်တစ်ခုအဖြစ် ကုဒ်သွင်းခဲ့သည်။ သို့သော် ဤစနစ်ကို ရိုးရှင်းသော “အန္တရာယ်ကို ထောက်လှမ်းခြင်း” အဖြစ် လျှော့ချခြင်းသည် အခြေခံကျသော အမှားတစ်ခုဖြစ်သည်။ အနှစ်သာရအားဖြင့် ကူးပါကုဒ်သည် လက်တွေ့ဘဝနှင့်စပ်လျဉ်း၍ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပရိုဆက်ဆာ စီမံခန့်ခွဲမှု စနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။

အမှန်တရားနှင့် တရားမျှတမှုကို ရှာဖွေသူအတွက် ဤကုဒ်သည် စိုးရိမ်စိတ်လွန်ကဲခြင်းအကြောင်းမဟုတ်ဘဲ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ အသင့်ရှိနေခြင်း အကြောင်းဖြစ်သည်။ မသိနားမလည်ခြင်းသည် ဥပဒေရှေ့မှောက်တွင်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ကျင့်တရားရှေ့မှောက်တွင်လည်းကောင်း ဆင်ခြေမဟုတ်ပါ။ အမှန်တရား သို့မဟုတ် လိမ်ညာမှုကို “သတိမထားမိ၍” မမြင်ခြင်းသည် စရိုက်ပျက်စီးခြင်းဖြစ်ပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ မျက်ကွယ်ပြုခြင်း (Willful Blindness) ပုံစံတစ်မျိုးဖြစ်သည်။

စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေငါးမျိုး၏ ဇီဝကမ္မဗေဒ၊ စိတ်ပညာနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ မဖြစ်မနေလိုအပ်ချက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသွားပါမည်။

၁။ အဖြူရောင်ကုဒ် (Condition White)- ပေါ့ဆမှုနှင့် လုံးဝထိခိုက်လွယ်မှု

၎င်းသည် “ပျော်ရွှင်သော မသိနားမလည်မှု” အခြေအနေဖြစ်သည်။ ဇီဝကမ္မဗေဒအရ နှလုံးခုန်နှုန်း နည်းပါးသော်လည်း အာရုံခံလှုပ်ရှားမှုသည် ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်နေသည်။ ၎င်းသည် လူအများရှေ့တွင် ဖုန်းသုံးနေသူ၊ စာချုပ်များကို မဖတ်ဘဲ လက်မှတ်ထိုးသူ သို့မဟုတ် ဝေဖန်ပိုင်းခြားမှုမရှိဘဲ ရုပ်မြင်သံကြားမှ သတင်းအချက်အလက်များကို လက်ခံသူတို့၏ သီးခြားအခြေအနေဖြစ်သည်။

• နည်းဗျူဟာဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းချက်- အဖြူရောင်ကုဒ်တွင် ပြင်ပလှုံ့ဆော်မှုတစ်ခုအပေါ် တုံ့ပြန်မှုအချိန်သည် အလွန်ကြီးမားသည်။ ခြိမ်းခြောက်မှုတစ်ခု (လိမ်ညာမှု၊ ရန်လိုမှု၊ လှည့်ဖြားမှု) ပေါ်ပေါက်လာပါက ဦးနှောက်သည် ခက်ခဲသော လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဖြတ်သန်းရမည်- ငြင်းဆန်ခြင်း (“မဖြစ်နိုင်ဘူး”) -> သိရှိနားလည်ခြင်း -> ထိတ်လန့်ခြင်း။
• ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှု- အဖြူရောင်ကုဒ်တွင် နေထိုင်ခြင်းသည် နိုင်ငံသားတစ်ဦး၏ တာဝန်မဲ့သော လုပ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေရှိသူသည် လက်တွေ့ဘဝကို မမြင်သောကြောင့် အမှန်တရား၏ သက်သေမဖြစ်နိုင်ပါ။ သူ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကာကွယ်မှု မရှိသောကြောင့် လှည့်ဖြားမှု၏ သားကောင်ဖြစ်ရန် သေချာသည်။ ကမ္ဘာကြီး၏ ရှုပ်ထွေးမှုကို မမြင်လိုခြင်းသည် ၎င်း၏ အကျိုးဆက်များမှ သင့်ကို လွတ်မြောက်စေမည်မဟုတ်ပါ။

၂။ အဝါရောင်ကုဒ် (Condition Yellow)- စိတ်အေးလက်အေး သတိဝီရိယရှိခြင်း အခြေအနေ

၎င်းသည် စိတ်ဖိစီးမှုအခြေအနေမဟုတ်ဘဲ ရင့်ကျက်ပြီး တာဝန်ယူတတ်သူတစ်ဦး၏ သဘာဝအခြေအနေဖြစ်သည်။ Condition Yellow တွင် သင်သည် စိတ်အေးလက်အေးရှိသော်လည်း သင်၏ အာရုံခံကိရိယာများ (အမြင်၊ အကြား၊ အလိုလိုသိစိတ်) သည် ပွင့်လင်းနေပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ကို ၃၆၀ ဒီဂရီ စကင်န်ဖတ်နေသည်။ သင်သည် သီးခြားအန္တရာယ်များကို ရှာဖွေနေခြင်းမဟုတ်ဘဲ ရိုးရှင်းစွာ ပစ္စုပ္ပန်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။

• အခြေအနေ၏ ဇီဝကမ္မဗေဒ- ကော်တီဆောပမာဏသည် ပုံမှန်ဖြစ်သော်လည်း ဦးနှောက်ရှိ reticular activator system (RAS) သည် သက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို စစ်ထုတ်ရန် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၎င်းသည် လမ်းပေါ်မှ ဆူညံသံကို ကြားရခြင်းနှင့် ရုတ်တရက် ဘရိတ်အုပ်သံကို ကြားရခြင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သည်။
• တက်ကြွသော ပိုင်းခြားသိမြင်မှု- တရားမျှတမှုကို ရှာဖွေသူအတွက် ၎င်းသည် နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာ အခြေအနေဖြစ်သည်။ အဝါရောင်ကုဒ်တွင် သင်သည် နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး၏ မိန့်ခွန်းမှ ကွဲလွဲမှုများကို သတိပြုမိသည်၊ စီးပွားရေးလုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တစ်ဦး၏ ကိုယ်အမူအရာဘာသာစကားကို သတိပြုမိသည် သို့မဟုတ် အခန်းတစ်ခန်းအတွင်းရှိ တင်းမာမှုကို သတိပြုမိသည်။ သင်သည် Ground Truth (မြေပြင်မှ အမှန်တရား) နှင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်။ ဤနေရာမှသာ သင်သည် ပိုင်းခြားသိမြင်မှုကို ကျင့်သုံးနိုင်သည်။ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မန္တန်မှာ- “ဒီနေ့ ငါ့ကို စမ်းသပ်နိုင်ပြီး ငါသတိထားဖို့ အသင့်ရှိနေပြီ။”

၃။ လိမ္မော်ရောင်ကုဒ် (Condition Orange)- ပုံမှန်မဟုတ်သောအရာကို ဖော်ထုတ်ခြင်းနှင့် အာရုံစိုက်ခြင်း

အာရုံခံကိရိယာများက ပုံမှန်မဟုတ်သောအရာကို ထောက်လှမ်းမိသည့်အခါ အဝါရောင်မှ လိမ္မော်ရောင်သို့ ချက်ချင်းပြောင်းလဲသွားသည်။ အထွေထွေအာရုံစိုက်မှုသည် သီးခြားအာရုံစိုက်မှု အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသည်။ သင်သည် ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုလုံးကို စကင်န်ဖတ်တော့မည်မဟုတ်ဘဲ ပြဿနာ၏ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အရင်းအမြစ် (လူတစ်ဦး၊ စာရွက်စာတမ်းတစ်ခု၊ သံသယဖြစ်ဖွယ် ပြောဆိုချက်တစ်ခု) ကို အာရုံစိုက်သည်။

• ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်- ဤအဆင့်တွင် ဦးနှောက်သည် “အကယ်၍/ထိုအခါ” (If/Then Thinking) ပုံစံမျိုး အခြေအနေများကို စတင်လုပ်ဆောင်သည်။ “အကယ်၍ ဒီလူက အခုငွေတောင်းရင် ငါငြင်းပြီး ထွက်သွားမယ်။” သို့မဟုတ် “အကယ်၍ ဒီအပိုဒ်က အလွဲသုံးစားလုပ်ထားတာဆိုရင် ငါညှိနှိုင်းမှုကို ရပ်ဆိုင်းမယ်။”
• ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍ- ဤနေရာတွင် ဉာဏ်ရည်ဉာဏ်သွေးဆိုင်ရာ သတ္တိသည် ပါဝင်လာသည်။ လူအများစုသည် ပုံမှန်မဟုတ်သောအရာကို ခံစားမိကြသည် (သူတို့၏ အလိုလိုသိစိတ်က တစ်ခုခုမှားနေသည်ဟု ပြောသည်)၊ သို့သော် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု မထင်ရအောင် ကြောက်ရွံ့၍ လိမ္မော်ရောင်ကုဒ်သို့ ဝင်ရောက်ရန် ငြင်းဆန်ကြသည်။ စစ်မှန်သော ပိုင်းခြားသိမြင်မှုဆိုသည်မှာ သံသယကို စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် ခွန်အားရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သင်သည် အရင်းအမြစ်ကို စစ်ဆေးသည်။ အဆင်မပြေသော မေးခွန်းကို မေးသည်။ လျစ်လျူရှုမထားပါ။

၄။ အနီရောင်ကုဒ် (Condition Red)- လုပ်ဆောင်ခြင်းနှင့် ရင်ဆိုင်ခြင်း

ခြိမ်းခြောက်မှု သို့မဟုတ် လိမ်ညာမှုကို အတည်ပြုပြီးဖြစ်သည်။ ယခင်အဆင့်တွင် သတ်မှတ်ထားသော “စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အစပျိုးမှု” (Mental Trigger) ကို အသက်သွင်းလိုက်ပြီဖြစ်သည်။ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် အချိန်မရှိတော့ပါ။ လုပ်ဆောင်ရန် အချိန်ဖြစ်သည်။ နည်းဗျူဟာမြောက် အခြေအနေတွင် ၎င်းသည် တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လူမှုရေးနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အခြေအနေတွင် ၎င်းသည် ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက် ကို ဆိုလိုသည်။

• လုပ်ဆောင်ခြင်း- ၎င်းသည် “မဟုတ်ဘူး” ဟု ပြောသည့် အချိန်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လူအများရှေ့တွင် လိမ်ညာမှုကို ဖော်ထုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် အပြစ်မဲ့သူတစ်ဦးကို ကာကွယ်ခြင်း အချိန်ဖြစ်သည်။ လုပ်ဆောင်မှုသို့ ကူးပြောင်းခြင်းသည် ပြတ်သားရမည်။ အနီရောင်ကုဒ်တွင် တုံ့ဆိုင်းခြင်းသည် ကျရှုံးခြင်းသို့ ဦးတည်သည်။
• အသုံးချ တရားမျှတမှု- လုပ်ဆောင်မှုမရှိသော ပိုင်းခြားသိမြင်မှုသည် ဒဿနမျှသာဖြစ်သည်။ အနီရောင်ကုဒ်သည် ကျောရိုး၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထင်ရှားမှုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ခက်ခဲသည်၊ ကုန်ကျစရိတ်များသည် သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ရှိသည်ဖြစ်စေ မှန်ကန်သောအရာကို လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းဖြစ်သည်။

၅။ အနက်ရောင်ကုဒ် (Condition Black)- စနစ်ပြိုလဲခြင်း

၎င်းသည် မည်သည့်နည်းနှင့်မဆို ရှောင်ရှားရမည့် အခြေအနေဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လူတစ်ဦးသည် အဖြူရောင်ကုဒ်မှ တိုက်ရိုက် အကျပ်အတည်းတစ်ခုကို တုံ့ပြန်ရန် အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေခံရသည့်အခါ သို့မဟုတ် စိတ်ဖိစီးမှုသည် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ကျော်လွန်သွားသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။

• ကျရှုံးမှု၏ ဇီဝကမ္မဗေဒ- နှလုံးခုန်နှုန်းသည် တစ်မိနစ်လျှင် ၁၇၅ ကြိမ်ထက် ကျော်လွန်သည်။ ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းအမြင်၊ အကြားအာရုံ ပိတ်ဆို့ခြင်းနှင့် သိမ်မွေ့သော လှုပ်ရှားမှုစွမ်းရည်များ ဆုံးရှုံးခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဆင်ခြင်တုံတရားဖြင့် တွေးခေါ်မှု ရပ်တန့်သွားသည် (Cognitive Freezing)။
• ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်- အနက်ရောင်ကုဒ်ရှိသူသည် ပိုင်းခြားသိမြင်မှု မရှိတော့ပါ။ တိရစ္ဆာန်ဆန်သော ဗီဇ၊ စစ်မှန်သော ကြောက်ရွံ့မှု သို့မဟုတ် လေဖြတ်ခြင်းတို့မှ လုပ်ဆောင်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် လူများသည် ဖိအားကို စီမံခန့်ခွဲနိုင်စွမ်းမရှိခြင်းကြောင့် သစ္စာဖောက်ခြင်း၊ ထွက်ပြေးခြင်း သို့မဟုတ် မကောင်းမှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများ ဖြစ်လာကြသည်။ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြင်ဆင်မှု (အဝါရောင်ကုဒ်တွင် ရှိနေခြင်း) သည် ဤပြိုလဲမှုအတွက် တစ်ခုတည်းသော ဆေးဖြစ်သည်။

လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ နိဂုံး- သတိဝီရိယရှိခြင်းသည် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးမဟုတ်ဘဲ အတွင်းစိတ်လွတ်လပ်မှု၏ တန်ဖိုးဖြစ်သည်။ အဝါရောင်ကုဒ် ကို ဘဝနေထိုင်မှုပုံစံအဖြစ် လက်ခံကျင့်သုံးခြင်းသည် သားကောင်အဖြစ်မှ ငြင်းပယ်ပြီး အမှန်တရား၏ အစောင့်အရှောက်ဖြစ်ရန် တာဝန်ယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရှုပ်ထွေးပွေလီသော ကမ္ဘာကြီးတွင် အမှန်တရားအတွက် နိုးကြား၊ သတိထားပြီး လုပ်ဆောင်ရန် အသင့်ရှိနေခြင်းသည် အတော်ဆုံးသော တော်လှန်ရေးလုပ်ရပ်ဖြစ်သည်။